Περιβάλλον, Χωροταξία, Πολεοδομία


Με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου ‘Αφθαρτα Νερά’ (Ρόδος, 1/12/2012) και τις τρέχουσες εξελίξεις στον Χωροταξικό και Πολεοδομικό σχεδιασμό.
Άννα Αρβανιτάκη, πολεοδόμος χωροτάκτης, τ. στέλεχος Δ/νσης Πολεοδομικού σχεδιασμού ΥΠΕΚΑ, πρόεδρος ΠΟΙΕΙΝ ΚΑΙ ΠΡΑΤΤΕΙΝ

‘’δεν υπάρχουν πολλά στη σχέση μεταξύ κοινωνίας, οικονομίας και φυσικού περιβάλλοντος που να μη σχετίζονται με τη γη και με τις χρήσεις της’’
(Εισαγωγή στο κεφάλαιο ‘Γη και Νερό’, ‘Αφθαρτα Νερά’ ΠΟΙΕΙΝ ΚΑΙ ΠΡΑΤΤΕΙΝ, 2012)

Το πώς χρησιμοποιείται η γη στις σύγχρονες κοινωνίες ρυθμίζεται μέσα από τον χωροταξικό και τον πολεοδομικό σχεδιασμό ή αλλιώς τον ‘χωρικό’ σχεδιασμό. Για να συμβάλει ο σχεδιασμός στη βιώσιμη ανάπτυξη, θα πρέπει, πρωτίστως, να εγγυάται ένα αποτελεσματικό σύστημα ελέγχου των χρήσεων γης μέσα κι έξω από τις πόλεις, το οποίο να εξασφαλίζει την ορθολογική χρήση των κοινών αγαθών και το σεβασμό των περιβαλλοντικών πόρων (πχ του νερού, των ευαίσθητων οικοσυστημάτων κλπ.).

Οι υδάτινοι πόροι σε άμεση σχέση με τις χρήσεις γης

Οι υδάτινοι πόροι σε άμεση σχέση με τις χρήσεις γης


Πολύ συχνά ωστόσο στη χώρα μας ακούγονται αιτιάσεις, από όλες τις πλευρές, ότι αυτό το σύστημα δεν λειτουργεί. Είναι όμως ευρύτερα κατανοητό το πως συγκροτείται και τι περιλαμβάνει ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός και ποιά η σχέση τους με το περιβάλλον και τη βιώσιμη ανάπτυξη; Μπορεί, με τα στοιχεία που διαθέτει ο μέσος πολίτης, να διαμορφώσει υπεύθυνη άποψη και στάση για το τι φταίει και τι πρέπει να γίνει από εδώ και πέρα;
Δεδομένου ότι η στήλη αποσκοπεί στην ενημέρωση του κοινού για τις επίσημες πολιτικές και προκειμένου να φωτιστεί παραστατικά το θέμα, θα προσκαλέσουμε έναν υποθετικό ‘μέσο πολίτη’ να απευθύνει ερωτήσεις σε ένα πολεοδόμο-χωροτάκτη για έννοιες ευρέως χρησιμοποιούμενες, χωρίς ωστόσο να είναι κατανοητές με σαφήνεια .

Ιδού ο διάλογος που θα μπορούσε να προκύψει:

Ποιος ρυθμίζει το τι γίνεται στο χώρο και με τι τρόπο (μέσα από ποιους θεσμούς);

Δεξαμενές καυσίμων, κατοικίες, τουριστικά καταλύματα και γεωργικές εγκαταστάσεις μαζί

Δεξαμενές καυσίμων, κατοικίες, τουριστικά καταλύματα και γεωργικές εγκαταστάσεις μαζί

Κάθε συντεταγμένη πολιτεία, σε κάποια ιστορική στιγμή, διαπιστώνει την ανάγκη να επεξεργαστεί και να θεσπίσει μια σειρά σχεδίων και κειμένων, με τα οποία να βάλει σε τάξη, κατά τρόπο ολοκληρωμένο, το τί γίνεται στο χώρο. Έτσι και στη χώρα μας: η αρχή έγινε την περίοδο 1983-86 για να ολοκληρωθεί την περίοδο 1997-99, οπότε με δύο νέους νόμους θεσμοθετήθηκε ένα πλήρες σύστημα πολεοδομικών και χωροταξικών σχεδίων. Τα σχέδια αυτά διατάσσονται από το γενικότερο προς το ειδικότερο, δηλαδή: από γενικές αρχές για την οργάνωση των δραστηριοτήτων σε εθνικό επίπεδο (ένα γενικό χωροταξικό πλαίσιο για τη χώρα και ειδικά πλαίσια επιμέρους δραστηριότητες όπως ο τουρισμός, οι ΑΠΕ κλπ) για να ‘κατέβουν’ σε επίπεδο περιφέρειας (περιφερειακά χωροταξικά) και περνώντας μέσα από λεπτομερέστερα χωροταξο-πολεοδομικά σχέδια για τις περιοχές των Δήμων (τα Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια), να φτάσουν εν τέλει στο εσωτερικό συγκεκριμένων πόλεων, οικισμών ή τμημάτων τους . Τα τελευταία, είναι τα γνωστά μας ‘πολεοδομικά σχέδια’ με βάση τα οποία κάθε πολίτης μπορεί να ξέρει τι (ποια χρήση) και πόσο (με ποιο ΣΔ) επιτρέπεται να χτίσει σε κάθε σημείο/οικόπεδο μέσα σε μια πολεοδομημένη περιοχή.

Που μπαίνει η διαχωριστική γραμμή μεταξύ Πολεοδομίας – Χωροταξίας;

Στεγνά - Εμφανής η έλλειψη χωροταξίας

Στεγνά – Εμφανής η έλλειψη χωροταξίας

Παραδοσιακά, πολεο-δομικός, όπως φανερώνει και η λέξη, ονομαζόταν ο λεπτομερής σχεδιασμός μέσα στις πόλεις, ενώ χωροταξία είναι η ευρύτερη θεώρηση του χώρου, στο πλαίσιο της οποίας πόλεις και οικισμοί δεν είναι παρά μια ‘κουκίδα’ εν μέσω πολλών άλλων χρήσεων, υποδομών και στοιχείων φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος.
Ωστόσο σήμερα έχουμε τα Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΓΠΣ) των δήμων, που όπως είπαμε παραπάνω είναι υβριδικά σχέδια, έχουν δηλ και χωροταξικό χαρακτήρα αφού αντιμετωπίζουν σφαιρικά την έκταση ενός ολόκληρου δήμου, αλλά και πολεοδομικό, γιατί αφενός δίνουν κατευθύνσεις για τον λεπτομερή σχεδιασμό των πόλεων και οικισμών του δήμου και αφετέρου καθορίζουν χρήσεις γης στην εκτός σχεδίου περιοχή που, μάλιστα, είναι άμεσα δεσμευτικές (με βάση αυτές εκδίδονται οι οικοδομικές άδειες στην εκτός σχεδίου περιοχή.)
Έτσι σήμερα η διαχωριστική γραμμή μεταξύ Πολεοδομικού και Χωροταξικού σχεδιασμού έγινε ασαφής. Η δε χρήση του ονόματος Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια για τα σχέδια χρήσεων γης των δήμων, συνέβαλε στο να κυριαρχήσει ο πολεοδομικός τους χαρακτήρας και να προσανατολιστεί ανάλογα η διοικητική τους διαχείριση.
Τι επιπτώσεις μπορεί να έχει αυτό; Θα θεωρούμε σε λίγο φυσιολογικό ότι, στη χώρα μας, χρειαζόμαστε πολεοδομικό σχεδιασμό για τις πόλεις, αλλά και για τις μη-πόλεις, δηλαδή την ύπαιθρο, με ότι και αν σημαίνει αυτό.

Και το Περιβάλλον σε σχέση με την Χωροταξία-Πολεοδομία; Συνεργάζονται ή συγκρούονται, όπως συχνά φαίνεται στην πραγματικότητα;

Θολός - Οικισμός, ξενοδοχεία και οχλούσες εγκαταστάσεις δίπλα δίπλα

Θολός – Οικισμός, ξενοδοχεία και οχλούσες εγκαταστάσεις δίπλα δίπλα

Κανονικά και οι 2 αυτοί τομείς πολιτικής αποσκοπούν στα ίδιους στόχους: άλλωστε συνδέονται πλέον κάτω από την κοινή ομπρέλα της Αειφόρου Ανάπτυξης. Ωστόσο, ο καθένας τους έχει τη δική του προϊστορία και παράδοση. Ο μεν χωρικός σχεδιασμός είναι προγενέστερος και ανάγεται σε εποχές όπου η Χωροταξία εκκαλείτο να βάλει τάξη στο χώρο εξισορροπώντας τις ανάγκες της ανάπτυξης με τις ανάγκες της προστασίας του περιβάλλοντος. Το Περιβάλλον απ την άλλη, αποτελεί νεώτερο πεδίο πολιτικής, με όλο και μεγαλύτερη αυτονομία, λόγω της πίεσης των σύγχρονων περιβαλλοντικών προκλήσεων οι οποίες απαιτούν όλο και πιο εξειδικευμένες λύσεις.

Σχέδιο χρήσεων γης (ΣΧΟΟΑΠ) του πρώην Δήμου Λινδίων (μη θεσμοθετημένο)

Σχέδιο χρήσεων γης (ΣΧΟΟΑΠ) του πρώην Δήμου Λινδίων (μη θεσμοθετημένο)

Έτσι, η συνύπαρξη των 2 τομέων δεν είναι εύκολη, αν μάλιστα ληφθεί υπόψη και το γεγονός η Περιβαλλοντική πολιτική είναι εδώ και τουλάχιστον 20 χρόνια υποχρεωτική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης και άρα εν πολλοίς ετεροκαθοριζόμενη, ενώ το ίδιο δεν συμβαίνει με τη Χωροταξία –Πολεοδομία που εξακολουθούν να είναι στην αρμοδιότητα των κρατών-μελών. Αποτέλεσμα είναι ότι δύο τομείς, κατά βάση συμπληρωματικοί, εμφανίζονται πολλές φορές ανταγωνιστικοί στην πράξη, λόγω δυσλειτουργιών στην εφαρμογή, παρότι πρόκειται για τομείς αρμοδιότητας του ιδίου υπουργείου (ΥΠΕΚΑ).
Για παράδειγμα, αυτή τη στιγμή δεν είναι καθαρό με ποιο εύρος δικαιοδοσίας οι Περιβαλλοντικές μελέτες καθορίζουν χρήσεις γης στις περιοχές Natura, σε σχέση με χωρικά σχέδια της αντίστοιχης κλίμακας, πχ τα ΓΠΣ. Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι λογικό να εμφανίζονται, πολύ δε περισσότερο να διαιωνίζονται, γιατί στο τέλος υπονομεύεται ο κοινός στόχος, δηλαδή το περιβάλλον.

Χαρακτηριστική όντως αυτή η δυσλειτουργία, αλλά γιατί ένα ολόκληρο σύστημα χωροταξικών και πολεοδομικών σχεδίων δεν ‘λειτουργεί’;

-Γιατί όταν στη χώρα μας εισάγουμε ένα νέο σύστημα για τη ρύθμιση του χώρου, δεν καταργούμε τα προηγούμενα! Έτσι όλα τα εργαλεία και οι μηχανισμοί διαφόρων εποχών συνυπάρχουν με ασαφείς σχέσεις μεταξύ τους, δημιουργώντας συγχύσεις, παρερμηνείες, αλλά και ….παραθυράκια.
-Ακόμη, όταν εισάγουμε νέα εργαλεία, που υπονοούν και νέες πολιτικές, δεν φροντίζουμε να τα επικοινωνούμε προς το κοινό και τους άλλους φορείς. Έτσι υπάρχει έλλειμμα ενημέρωσης και άρα κατανόησης και αποδοχής των πολιτικών. Συγχρόνως, μια νομοθεσία που δεν επεξηγείται και ερμηνεύεται αρμοδίως με σταθερό και ελέγξιμο τρόπο, παραμένει ‘γρίφος’ επιδεκτικός ετερόκλητων ερμηνειών, ανάλογα με την επικρατούσα εκάστοτε επίσημη άποψη ή ανάγκη.
-Γιατί το κάθε σύστημα σχεδιασμού πρέπει να το πιστεύει πρώτα απ όλους ο φορέας που το θεσμοθετεί αναλαμβάνοντας την ενεργή εποπτεία και συντονισμό του μαζί με όλους τους εμπλεκόμενους φορείς. Η συντεταγμένη εφαρμογή της κάθε νομοθεσίας και η αξιολόγηση με συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων είναι η μόνη στέρεη βάση για να αποφασίσει η πολιτεία ποιές διορθώσεις απαιτούνται για να βελτιωθεί το σύστημα και για να αντιμετωπιστούν νέες, επείγουσες ανάγκες.
– Γιατί, όπως ειπώθηκε παραπάνω, θα πρέπει να εξασφαλίζεται η εσωτερική συμβατότητα και συνέργεια της νομοθεσίας που αφορά χωροταξία-πολεοδομία απ’ τη μια και το περιβάλλον απ΄την άλλη, ώστε να μπορούν να λειτουργούν ανεμπόδιστα και προσθετικά η μια ως προς την άλλη.
-Τέλος, γιατί ο ‘κύκλος’ αυτός του σχεδιασμού, από τα γενικά στα ειδικότερα και στα τελικώς εφαρμοστέα (κανονιστικά), πρέπει κάποτε να ολοκληρώνεται. Εάν για κάποιους λόγους αυτό δεν συμβαίνει, είναι λογικό το όλο σύστημα να απαξιώνεται. Όμως, αντί να λύνουμε το πρόβλημα δια της καταργήσεως του, θα πρέπει να επέμβουμε διορθωτικά εκεί που πάσχει το σύστημα. Και εκεί που πάσχει το σύστημα, από άποψη καθυστερήσεων, δεν είναι στα χωροταξικά αλλά στα πολεοδομικά σχέδια. Κι ακόμα παρακάτω, στις Πράξεις Εφαρμογής, καθώς, δυστυχώς με την έγκριση ενός πολεοδομικού σχεδίου δεν τελειώνουν οι ταλαιπωρίες για τον πολίτη, αφού απαιτείται κι άλλη μακρόχρονη πράξη που θα το θέσει σε εφαρμογή επί του εδάφους.

Που βρίσκονται τα πράγματα σήμερα; Και τι θα γίνει με τους Καλλικρατικούς δήμους;

Ειδική Χωροταξική Μελέτη Νήσου Ρόδου, Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Περιβάλλον, ΥΠΕΧΩΔΕ 2001

Ειδική Χωροταξική Μελέτη Νήσου Ρόδου, Επιχειρησιακό Πρόγραμμα Περιβάλλον, ΥΠΕΧΩΔΕ 2001

Σήμερα, είναι ολοκληρωμένος ο χωροταξικός σχεδιασμός και μάλιστα τα Περιφερειακά σχέδια, επικαιροποιούνται πριν περάσει καν 10ετία (τα προηγούμενα είχαν εγκριθεί το 2003). Όταν πάμε στο σχεδιασμό χρήσεων γης τοπικού επιπέδου, δηλ. στα ΓΠΣ των δήμων, τα πράγματα είναι διαφορετικά: εδώ επρόκειτο για ένα μεγάλο εγχείρημα (περίπου 1000 καποδιστριακοί δήμοι), το οποίο ξεκίνησε μετά το 2000 αλλά δεν βοηθήθηκε όσο θα έπρεπε από το κέντρο. Έτσι τελικά, κάτι λιγότερο από τους μισούς δήμους ξεκίνησαν να εκπονούν μελέτες ΓΠΣ, συνήθως με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, χωρίς ωστόσο να υπάρχει η πολιτική και διοικητική στήριξη και προώθηση ώστε να ολοκληρωθούν και εγκριθούν. Η κριτική που ακούγεται για τα ΓΠΣ είναι ότι ίσως να είναι υπερβολικά δεσμευτικά σε ότι αφορά στις χρήσεις γης των εκτός σχεδίου περιοχών, πράγμα που θα ισχύει ακόμη εντονότερα τώρα που η κλίμακα των δήμων έχει διευρυνθεί κατά πολύ.Πράγματι, ένα τοπικό χωροταξικό σχέδιο ίσως θα πρέπει σε α΄ φάση να καθορίζει δεσμευτικά ορισμένες μόνο χρήσεις (πχ βασικούς ορεινούς όγκους, εξαιρετικά τοπία, γεωργικές περιοχές προτεραιότητας κλπ) και κρίσιμα μεγέθη της ανάπτυξης. Από κει και πέρα θα πρέπει να υπάρχει ευελιξία για λεπτομερέστερο καθορισμό χρήσεων, ανάλογα με τις παρουσιαζόμενες ανάγκες και δυνατότητες. Κάτω από αυτό το πρίσμα μπορούν να συντεθούν τα επιμέρους ΓΠΣ των πρώην δήμων σε ένα ‘δομικό’ καλλικρατικό ΓΠΣ.
Κάτι ανάλογο μπορεί να γίνει και για τη Ρόδο, μια που η κατάσταση στο μωσαϊκό των ΓΠΣ των δημοτικών ενοτήτων είναι ανάλογη με αυτή πολλών καλλικρατικών δήμων της χώρας. Εδώ δε η ενοποίησή τους σε ένα ενιαίο και συμβατό σύνολο ρυθμίσεων είναι περισσότερο απαραίτητη, λόγω του νησιωτικού χαρακτήρα του δήμου. Αν σκεφθεί κανείς ότι ήδη από το 2000 –πολύ πριν αρχίσουν τα ΓΠΣ- στο ΥΠΕΧΩΔΕ υπήρχε ολοκληρωμένη ειδική χωροταξική μελέτη για ολόκληρο το νησί, που όμως δεν θεσμοθετήθηκε ποτέ, το να γίνει σήμερα ένα ολοκληρωμένο ΓΠΣ του καλλικρατικού δήμου δεν είναι επαναστατική πράξη, παρά μόνο κατά το ότι δεν θα επιτρέψει στην ιστορία να γυρίσει πίσω.
Συγχρόνως, επείγον ζήτημα είναι η ολοκλήρωση των Πράξεων Εφαρμογής – εδώ μπορεί να συμβάλει τα μέγιστα το Πράσινο Ταμείο – ώστε να απελευθερώνονται χρόνια δεσμευμένες ιδιοκτησίες και να εκτονώνονται οι πιέσεις προς τις εκτός σχεδίου περιοχές.
Σημείωση: Όπου γίνεται αναφορά στα Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΓΠΣ), ο όρος καλύπτει και τα Σχέδια Χωρικής και Οικιστικής Οργάνωσης Ανοιχτών Πόλεων (ΣΧΟΟΑΠ) για λόγους απλοποίησης του κειμένου, καθόσον πρόκειται κατ’ ουσία για ίδια σχέδια, απλώς αναφέρονταν σε δήμους με μέγιστο οικισμό κάτω των 2000 κατοίκων.

Advertisements

About oikologicarodiaka

We deal mainly with environmental issues and anything that might concern sustainable development. You can contact us at oikologica.rodiaka@gmail.com
This entry was posted in Βιώσιμες Πόλεις & Οικισμοί. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s